Romantyzm

W Polsce - między 1822 (data wydania t. 1 Poezji A. Mickiewicza) a powstaniem styczniowym 1863. Występujące wtedy w krajach europejskich dążenia do społecznych i politycznych przemian demokratycznych oraz do odrodzenia bądź wyzwolenia narodowego wywarły istotny wpływ na powstanie romantycznej filozofii i sztuki, także stylu życia i obyczaju. Dominującym wyrazem nowej romantycznej kultury był zarówno sprzeciw wobec dawnej kultury dworsko-feudalnych, jak i wobec formującej się mieszczańskiej cywilizacji. Podstawę myślenia romantycznego stanowiły przeciwstawienia "uczucia" i "rozumu", "natury" i "cywilizacji", "prawd żywych" i "prawd martwych", autentyczności i fałszu, spontanicznej i bezpośredniej pierwotności życia i abstrakcyjnej wtórności rozumu. Z kryzysu oświeceniowego wiary w możliwość pogodzenia interesów jednostki i społeczeństwa wyrosło przeświadczenie romantyków o nieuchronności konfliktu między jednostką a światem. Bunt romantyczny, nacechowany poczuciem głębokiego, organicznego, tragicznego niepogodzenia stanowi jedno z najistotniejszych znamion prądu. Romantyczne pragnienie konkretności, jedyności znalazło ujęcie w indywidualizmie i historyzmie. Romantyczny historyzm pojmował dzieje ludów i narodów jako przejaw uniwersalnego dążenia ludzkości do postępu; w centrum jego zainteresowania były pytania o sens historii, stosunek wol-ności do konieczności, jednostki do zbiorowości, postępu do rewolucji, o istnienie granic czynu historycznego. Era rewolucji, jak i epoka napoleońska zaszczepiły romantykom przekonanie o potędze świadomej woli ludzkiej. Samotny geniusz zmieniający mapę świata stał się mitem romantycznego indywidualizmu. Dążąc do przekształcenia rzeczywistości, ogromny odłam romantyzmu (zwanego postępowym, rewolucyjnym, w przeciwieństwie do romantyzmu reakcyjnego bądź konserwatywnego) był silnie sprzęgnięty z utopijną myślą społeczną, łączącą ideały religijne, częstokroć mistyczne, z ludowymi i rewolucyjnymi. Romantykom bliskie były zwłaszcza idee bądź socjalizmu utopijnego, bądź tzw. rewolucyjnego chrześcijaństwa.