Romantyzm - muzycy

Wielki protagonista romantyzmu muzycznego, wykreował nowy typ formy dialektycznej, dynamiczno-rozwojowej, pobudzając tym samym u swoich XIX-wiecznych następców pragnienie inicjujące dążenia do pełnej formy romantycznej. Jednakże romantyzm nie stworzył zasadniczo nowych form i gatunków muzyki; powstawały one wcześniej, zwłaszcza w czasach baroku i klasycyzmu. Przejmując bogatą spuściznę form i gatunków XVIII w. - Bacha i klasyków - romantyzm eksploatował ją niemal do granic możliwości, stawiając w centrum doświadczeń kompozytorskich formę sonatową. Jako prąd duchowy maksymalistyczny, we wszystkich dziedzinach, których dotyczył, dążył do osiągnięcia pełni także w muzyce. W konsekwencji wykreował formę muzyki wynikającą wprost z rdzenia romantycznego postrzegania świata, z na wskroś metafizycznego poczucia rzeczywistości: formę wydłużanego czasu (odczucie nieskończoności, pragnienie wieczności) i rozszerzanej przestrzeni (romantyczna tęsknota za dalą). Istotę takiej formy profetycznie określa zdanie z pism Novalisa: "Istnieje w nas szczególna skłonność do rozprzestrzeniania się we wszystkich kierunkach wokół nieskończenie głębokiego centrum". Sednem formy romantycznej, jako spotęgowanej konsekwencji formy Beethovenowskiej, była ekspresja, a więc to, co odczuwalne, wyczuwalne, intuicyjne, nadpojęciowe. Romantyczna wyobraźnia wielkich kompozytorów XIX w. - Schuberta, Schumanna, Chopina, Berlioza, Liszta, Wagnera, Brucknera, Brahmsa, Mahlera, Straussa - dążyła więc do pełni muzyki mającej formę powstającą dialektycznie: przez wybór, mieszanie, syntezę różnych, branych z bliższej i dalszej przeszłości, sposobów kształtowania, wzorców formowania, modeli formy; forma ta, w swojej idei, powstaje w rezultacie skupiania i zarazem otwierania. Jej frapująca paradoksalność polega też na tym, że czerpie ona głównie z klasycznych wzorców formowania, wykształconych w XVIII w., swobodnie je mieszając, przekształcając, kontaminując, powodowana nadrzędnym principium: wzmożonej ekspresji,