Preromantyzm

Filozoficzne oraz ideowe przesłanki preromantyzmu były związane ze świadomością kryzysu dotychczasowej cywilizacji, budzeniem poczucia narodowej tożsamości ponad granicami państwowymi i fascynacją historią jako poszukiwaniem trwałych źródeł kultury. Właśnie historyzm preromantyczny doprowadził do od-rzucenia estetycznego autorytetu antyku śródziemnomorskiego na rzecz odkrycia (bądź stworzenia) mrocznej poezji północnych kresów Europy, co doprowadziło do skrystalizowania estetycznej opozycji Południa i Północy. Ponadto w preromantyzmie dokonała się literacka nobilitacja ludzkiej psychiki z jej chwiejną emocjonalnością, potrzebą wolności oraz lękiem przed światem i śmiercią. Preromantyzm z największą intensywnością objawił się w literaturze angielskiej (zainteresowanie dramatopisarstwem W. Shakespeare'a, osjanizm, egotycyzm; "poezja grobów" E. Younga, metafizyczna liryka W. Blake'a), francuskiej (sentymentalizm utworów J.-J. Rousseau, pisma C.F. de Volney'a), niemieckiej (folkloryzm inspirowany myślą J.G. Herdera, twórczość poetów Sturm und Drang. W literaturze i kulturze polskiej preromantyzm zaistniał przede wszystkim w kręgu sentymentalizmu - w modzie na sztuczne ruiny, parki w stylu angielskim, w zainteresowaniu reliktami przedchrześcijańskiej kultury słowiańskiej (Z. Dołęga Chodakowski), gotycką dawnością piastowską (A. Mostowska), sarmatyzmem (].P. Woronicz, T. Zaborowski). Wiele utworów w oryginalny sposób przedstawiało dylematy ludzkiej uczuciowości (M. Wirtemberska, L. Kropiński, F. Bernatowicz). Odrębne miejsce zajęło nowe odczytanie tekstów folkloru: lud i jego ekspresja artystyczna nie były już tylko przedmiotem potencjalnych zabiegów oświecających, lecz autonomicznym świadectwem pierwotnej, nieskażonej kosmopolitycznymi wpływami, rodzimej kultury narodowej, żywą pamiątką przeszłości. W literaturze polskiej preromantyzm dodatkowo został nasycony nostalgią za czasem minionym, artystyczne napięcia osiągając w eksponowaniu opozycji wolności (przeszłość) i niewoli (teraźniejszość).